Metamorfoze is het nationale subsidieprogramma voor het behoud van papieren erfgoed; collecties van archieven, bibliotheken en andere bewaarinstellingen. Het doel van het programma is het conserveren van het, door versneld autonoom verval bedreigde, papieren erfgoed. Metamorfoze concentreert zich op materiaal van Nederlandse origine dat van nationaal belang is.
Subsidie voor erfgoedinstellingen
Metamorfoze subsidieert conserveringsprojecten die door erfgoedinstellingen worden uitgevoerd. Daarvoor zijn twee trajecten ingericht: Archieven en bijzondere collecties (ABC) en Boeken, kranten en tijdschriften (BKT). In het ABC-traject wordt subsidie verleend voor het conserveren en digitaliseren van archieven en bijzondere collecties, uniek materiaal van nationaal belang dat onderhevig is aan autonoom verval. Het BKT-traject richt zich op de conservering van boeken (en andere monografieën), kranten en tijdschriften (en andere periodieken), papieren publicaties die in Nederland zijn geproduceerd of die Nederlandstalig zijn, (grotendeels) uit de periode 1840-1950, die zich bevinden in de collectie van instellingen met een bewaarfunctie.
Om voor subsidie in aanmerking te komen, kunnen de instellingen projectvoorstellen indienen bij het Bureau Metamorfoze. Het Bureau Metamorfoze toetst of de voorstellen voldoen aan de richtlijnen, en draagt de projecten ter goedkeuring voor aan de Beoordelingscommissie Metamorfoze.
Methode voor het behoud van papieren erfgoed
Het conserveren van papieren erfgoed houdt in: zorg dragen voor het optimaal behoud van de originelen. Dat gebeurt enerzijds door deze aan het gebruik te onttrekken door digitalisering, anderzijds door conserverende handelingen: behoudswerkzaamheden, zuurvrije verpakking en geklimatiseerde opslag, en in een aantal gevallen ook ontzuring en inkt- en kopervraatbehandeling. Metamorfoze is echter een massaconserveringsprogramma. In principe vindt er dan ook geen restauratie plaats van individuele stukken, tenzij dit noodzakelijk is voor de conversie.
Conserveren door digitaliseren
Voor Metamorfoze is digitalisering (preservation imaging) een conserveringsmethode. Van het origineel wordt een digitale kopie gemaakt. Omdat dan de informatie op een digitale drager beschikbaar is, hoeven de papieren originelen niet meer geraadpleegd te worden. Uitgangspunt daarbij is dat autonoom verval onomkeerbaar is en niet kan worden gestopt. De papieren documenten zullen op termijn niet meer te hanteren zijn en uiteindelijk verloren gaan. Door de conversie blijft in ieder geval de informatie voor latere generaties bewaard.
Autonoom verval
Autonoom verval is verval dat doorgaat, ook als aan alle voorwaarden voor zorgvuldige bewaring wordt voldaan. Vormen hiervan zijn verzuring van het papier, inktvraat en kopervraat. Verzuring komt voor in vrijwel alle papieren documenten van na ca. 1840. Inktvraat en kopervraat kunnen voorkomen in geschreven papieren documenten daterend vanaf de Middeleeuwen waarin bepaalde soorten inkt zijn gebruikt.
Financiering en organisatie
Het programma wordt gefinancierd door het ministerie van OC&W. Sinds 2005 is Metamorfoze een samenwerkingsverband tussen de Koninklijke Bibliotheek en het Nationaal Archief. De coördinatie van het programma is in handen van Bureau Metamorfoze, dat bij de Koninklijke Bibliotheek is ondergebracht.