Veilig Verpakt: een symposium met een boek

Verpakken - #hoedan?

Gabriëlle Beentjes - Senior conserveringsadviseur Nationaal Archief
Wat is een verpakking eigenlijk? Met verpakken bescherm je een inhoud tegen de buitenwereld. Maar het kan ook andersom zijn, dat je de buitenwereld beschermt tegen de inhoud. Verpakken is bijvoorbeeld handig als je iets wilt vervoeren. Je kunt het formaat aanpassen zodat het handig te stapelen is. 

Een verpakking moet passen bij de inhoud. Deze moet stevig zijn, efficiënt, duurzaam , milieuvriendelijk en handig. Voor het gebruik moet je een verpakking handig kunnen openen en weer sluiten. Het moet ook betaalbaar zijn. Met kennis van het gebruik en het materiaal kun je de juiste keuzes maken. 

Schipperen met Melinex en Zaans bord: verpakkingen in de Handschriftencollectie van het Scheepvaartmuseum Amsterdam

Hilde Schalkx - Papierrestaurator en directeur Hoogduin Papierrestauratoren
Hilde was betrokken bij het uitvoeren van het Metamorfozeproject voor de handschriftencollectie van het Scheepvaartmuseum. De vraag was: hoe bereid je deze collectie voor op de digitalisering en hoe zorg je voor een veilige langetermijnopslag in het depot? De collectie bestaat uit een grote diversiteit aan objecten wat betreft formaat, samenstelling van het papier, schadebeeld en primaire en secundaire verpakkingen. Vooral de ambachtelijke kwaliteit van de oude maatverpakking viel op. 

Veel van de oude verpakkingen moesten vervangen worden vanwege de zuurgraad van het verpakkingsmateriaal. Het doel was om de objecten en de verpakkingen op elkaar af te stemmen ten behoeve van een optimale mechanische, chemische en praktische bescherming van het materiaal. De oplossing was drieledig: ordenen op formaat, zuinig en efficiënt verpakken waar nodig (d.w.z. niet alles), en oude verpakkingen bewaren t.b.v. de bewaargeschiedenis.

Wie de verpakking past….

Robien van Gulik & Edith Greuter, eigenaar Rolik Erfgoedbehoud & Boek en Papierrestaurator Erfgoed Leiden en Omstreken
In hoeverre verschillen musea en archieven in de manier waarop zij objecten en collecties verpakken? Beide erfgoedsectoren hebben hetzelfde doel, namelijk het behoud van collectiemateriaal, maar de aanpak en de keuzes rondom verpakken verschilt. Die is afhankelijk van het type object, de functie van de collectie en het beoogde gebruik. 

Een belangrijk vraag is waarom stukken überhaupt worden verpakt. Het is voor bescherming tegen schade tijdens opslag, transport en gebruik. Daarnaast dragen verpakkingen bij aan veilig hanteren en communiceren ze hoe met een object moet worden omgegaan. Een goede verpakking is er niet alleen voor het behoud, maar stimuleert ook het verantwoord gebruik van het materiaal. 

Edith benadrukt dat de eisen voor verpakken altijd situatiegebonden is. Voor langdurige opslag kun je andere keuzes maken dan voor kortdurende opslag, transport of raadpleging. Er bestaat daarom geen universele oplossing. Een passende verpakking is altijd afhankelijk van het specifieke object, de risico’s waaraan het wordt blootgesteld en het uiteindelijke doel. 

Historische verpakkingen kunnen onderdeel uitmaken van de context en de geschiedenis van een object. Dit roept de vraag op of een oude verpakking vervangen moet worden wanneer deze niet langer optimaal beschermt, of dat de historische waarde ervan zwaarder weegt. Dergelijke afwegingen vragen om maatwerk en een zorgvuldige beoordeling. 

Archieven richten zich vaak op toegankelijkheid, standaardisatie en het beheer van grote hoeveelheden materiaal. Musea leveren daarentegen vaker maatwerk voor individuele objecten. Ondanks deze cultuurverschillen staat in beide sectoren het vinden van een veilige en passende verpakking centraal. De presentatie maakte duidelijk dat verpakken meer is dan alleen bescherming. Het is een bewuste afweging waarin behoud, gebruik, context en historische waarde samenkomen.
 

Over het handboek verpakken

Gabriëlle Beentjes in gesprek met Louise Rahardjo
Vandaag wordt de publicatie gepresenteerd. Gabriëlle heeft samen met Edith Greuter, Jochem Kamps en Alexandra Nederlof alle kennis verzameld over verpakken en dat in een boek verwerkt. De belangrijkst reden om te verpakken is een behoudsmaatregel. Daar heeft elke erfgoedinstelling mee te maken. Maar verpakken is geen standaardwerk. Een behoudsmedewerker moet het vak meestal in de praktijk leren omdat er geen opleiding meer voor bestaat. Het handboek kan hierbij nuttig zijn. Metamorfoze heeft de publicatie gefinancierd. Femke Prinsen heeft alle illustraties gemaakt die een belangrijke aanvulling op de tekst zijn. 

Het boek is niet alleen voor behoudsmedewerkers, maar ook voor professionals die bij het beleid van erfgoedinstellingen betrokken zijn. Veilig Verpakt is opgedragen aan Richard Bakx, die onlangs is overleden. Hij heeft een grote rol gespeeld bij het verpakken bij het Nationaal Archief.

Inventieve/innovatieve oplossing verzinnen: hoe doe je dat? 

Maaike Heemskerk – Restaurator Stadsarchief Rotterdam
Maaike bespreekt innovatieve oplossingen met betrekking tot verpakken. Maar ze begint met een vurig betoog  ‘Verpakken is een vak!’. Ze wil duidelijk maken hoe belangrijk scholing is voor medewerkers die de werkzaamheden voor verpakken uitvoeren. Als we eisen stellen aan verpakkingen moeten we ook eisen stellen aan de verpakker. Die twee zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden.Je kunt niet zomaar een pool mensen aantrekken en ze het werk laten uitvoeren. Verpakken (en alle zaken die daarbij horen zoals hanteren, signaleren kwetsbaarheden/verschijningsvormen etc.) leer je niet binnen een paar weken. Op directieniveau wordt daar soms te makkelijk over gedacht.

Bij het Stadsarchief Rotterdam werken ze met uitgebreide instructies voor het verpakken. Verpakkers volgen speciale trainingen. Ook reinigen (actieve conservering) is onderdeel van het verpakken. Maaike stelt: ‘Kiezen voor een standaard verpakking omdat…’  in plaats van ‘Verpakking is standaard tenzij…’. Dit om een proactieve werkhouding te stimuleren. Na haar betoog geeft Maaike nog een aantal voorbeelden van innovatieve oplossingen, zoals het gebruik van standaarddozen met tussenschotjes en hergebruik van oude materialen. Ze benadrukt dat flexibele oplossingen nodig zijn en dat het belangrijk is om met je collega’s te bespreken over wat wel en niet werkt.

Verpakken & Klimaat

Bart Ankersmit -Senior onderzoeker Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed
Wat beschermen we? Waartegen beschermen we? Hoe doen we dat en wat kost het? In de praktijk van het verpakken is maatwerk altijd nodig. Elke papiersoort gedraagt zich anders bij vocht en in een eigen tempo. Een goede verpakking kies je op basis van de uitwisseling van vocht tussen het object en de lucht in zijn directe omgeving (in de verpakking). De uitkomst van wetenschappelijke experimenten met hydrofobe en hydrofiele objecten in verschillende RH-omstandigheden geeft richting aan hoe om te gaan met het object en het klimaat waarin het zicht bevindt. De focus moet zijn om het volume lucht in de verpakking zo klein mogelijk te houden.