Over verpakken voor het behoud van archieven en collecties
Op 16 juni 2026 vond het symposium Veilig Verpakt plaats bij de KB. Het symposium stond in het teken van verpakken en de presentatie van Veilig Verpakt – Handboek verpakken voor het behoud van archieven en collecties. Vijf sprekers gaan in op het onderwerp verpakken.
Verpakken - #hoedan?
Gabriëlle Beentjes - Senior conserveringsadviseur Nationaal Archief
Wat is een verpakking eigenlijk? Met verpakken bescherm je een inhoud tegen de buitenwereld. Maar het kan ook andersom zijn, dat je de buitenwereld beschermt tegen de inhoud. Een verpakking maakt de inhoud makkelijk en veilig te vervoeren en op te bergen.
Een verpakking moet passen bij de inhoud. Hij moet stevig, efficiënt, duurzaam en logisch zijn en mag geen schadelijke invloed op de inhoud hebben. Om hem goed te kunnen gebruiken moet je een verpakking handig kunnen openen en weer sluiten. En omdat we er veel van nodig hebben moet een verpakking ook betaalbaar zijn. Om goed te kunnen verpakken moet je kennis hebben van de kwetsbaarheden van wat je verpakt. En van de mogelijkheden van de verpakking.
Schipperen met Melinex en Zaans bord: verpakkingen in de Handschriftencollectie van het Scheepvaartmuseum Amsterdam
Hilde Schalkx - Papierrestaurator en directeur Hoogduin Papierrestauratoren
Hilde was betrokken bij het Metamorfozeproject voor de handschriftencollectie van het Scheepvaartmuseum. Deze collectie omvat een grote diversiteit aan objecten wat betreft formaat, verschijningsvorm, schadebeeld en primaire en secundaire verpakkingen. Een van de vragen was: hoe zorg je voor een optimale mechanische, chemische en praktische bescherming van dit uiteenlopende materiaal? De oplossing was drieledig: ordenen op formaat, zuinig en efficiënt verpakken waar nodig (d.w.z. niet alles), en oude verpakkingen bewaren waar nuttig.
Vanwege de zuurgraad van het verpakkingsmateriaal moesten veel oude verpakkingen eigenlijk vervangen worden. Rekening houdend met de omvang van de collectie en de goede mechanische bescherming die ze boden is ervoor gekozen om deze verpakkingen in veel gevallen toch te behouden en een tussenvel aan te brengen van gebufferd papier. Bij een andere, oudere categorie verpakkingen is ervoor gekozen om deze te behouden t.b.v. de bewaargeschiedenis. Waar behoud van oude verpakkingen niet praktisch was, zoals bij de vele polyester hoesjes, is de verpakking vervangen.
Wie de verpakking past….
Robien van Gulik & Edith Greuter, eigenaar Rolik Erfgoedbehoud & Boek en Papierrestaurator Erfgoed Leiden en Omstreken
In hoeverre verschillen musea en archieven in de manier waarop zij papieren objecten en collecties verpakken? Beide erfgoedsectoren hebben hetzelfde doel, namelijk het behoud van collectiemateriaal, maar de aanpak en de keuzes rondom verpakken kunnen verschillen. Die is afhankelijk van het type object, de functie van de collectie en het beoogde gebruik.
Een belangrijk vraag is waarom stukken überhaupt worden verpakt. Het is voor bescherming tegen schade tijdens opslag, transport en gebruik. Daarnaast dragen verpakkingen bij aan veilig hanteren en communiceren ze hoe met een object moet worden omgegaan. Een goede verpakking is er dus niet alleen voor het behoud, maar stimuleert ook het verantwoord gebruik van het materiaal.
Robien en Edith benadrukken in hun presentatie dat de eisen voor verpakken altijd situatiegebonden is. Voor langdurige opslag kun je bijvoorbeeld andere keuzes maken dan voor kortdurende opslag, transport of raadpleging. Er bestaat daarom geen universele oplossing. Een passende verpakking is altijd afhankelijk van het specifieke object, de risico’s waaraan het wordt blootgesteld en het uiteindelijke doel van het verpakken.
Historische verpakkingen kunnen onderdeel uitmaken van de context en de geschiedenis van een object. Dit roept de vraag op of een oude verpakking vervangen moet worden wanneer deze niet langer optimaal beschermt, of dat de historische waarde ervan zwaarder weegt. Dergelijke afwegingen vragen om maatwerk en een zorgvuldige beoordeling.
Archieven en bibliotheken richten zich vaak op toegankelijkheid, standaardisatie en het beheer van grote hoeveelheden materiaal. Musea leveren daarentegen vaker maatwerk voor individuele objecten. Ondanks deze cultuurverschillen staat in beide sectoren het vinden van een veilige en passende verpakking centraal. De presentatie maakte duidelijk dat verpakken meer is dan alleen bescherming. Het is een bewuste afweging waarin behoud, gebruik, context en historische waarde samenkomen.
Over het handboek verpakken
Gabriëlle Beentjes in gesprek met Louise Rahardjo
Vandaag wordt de publicatie gepresenteerd. Gabriëlle heeft samen met Edith Greuter (Erfgoed Leiden en Omstreken), Jochem Kamps (Stadsarchief Amsterdam) en Alexandra Nederlof (Nationaal Archief) zoveel mogelijk kennis verzameld over verpakken en dat in een boek verwerkt. De belangrijkste reden om te verpakken is het behoud van de collectie. Daar heeft elke erfgoedinstelling mee te maken. Maar verpakken is niet zo makkelijk als het lijkt. Een behoudsmedewerker moet het vak meestal in de praktijk leren omdat er geen opleiding (meer) voor bestaat. Het handboek kan hierbij nuttig zijn. Metamorfoze heeft de publicatie gefinancierd. Femke Prinsen (Nationaal Archief) heeft alle illustraties gemaakt die een belangrijke aanvulling op de tekst zijn.
Het boek is niet alleen voor behoudsmedewerkers, maar ook voor beleidsmakers binnen erfgoedinstellingen omdat het belangrijk is dat zij zich bewust zijn van het belang en de complexiteit van verpakken. Veilig Verpakt is opgedragen aan Richard Bakx, voorman Depotbeheer bij het Nationaal Archief, die onlangs is overleden. Met zijn kennis en ervaring heeft hij een belangrijke rol gespeeld in het verpakken van vele kilometers rijksarchief.
Inventieve/innovatieve oplossing verzinnen: hoe doe je dat?
Maaike Heemskerk – Restaurator Stadsarchief Rotterdam
Maaike bespreekt innovatieve oplossingen met betrekking tot verpakken. Maar ze begint met een vurig betoog ‘Verpakken is een vak!’. Ze wil duidelijk maken hoe belangrijk scholing is voor medewerkers die de werkzaamheden voor verpakken uitvoeren. Als we eisen stellen aan verpakkingen moeten we ook eisen stellen aan de verpakker. Die twee zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden.Je kunt niet zomaar een pool mensen aantrekken en ze het werk laten uitvoeren. Verpakken (en alle zaken die daarbij horen zoals hanteren, signaleren kwetsbaarheden/verschijningsvormen etc.) leer je niet binnen een paar weken. Op directieniveau wordt daar soms te makkelijk over gedacht.
Bij het Stadsarchief Rotterdam werken ze met uitgebreide instructies voor het verpakken. Verpakkers volgen speciale trainingen. Ook reinigen (actieve conservering) is onderdeel van het verpakken. Maaike stelt: ‘Kiezen voor een standaard verpakking omdat…’ in plaats van ‘Verpakking is standaard tenzij…’. Dit om een proactieve werkhouding te stimuleren. Na haar betoog geeft Maaike nog een aantal voorbeelden van innovatieve oplossingen, zoals het gebruik van standaarddozen met tussenschotjes en hergebruik van oude materialen. Ze benadrukt dat flexibele oplossingen nodig zijn en dat het belangrijk is om met je collega’s te bespreken over wat wel en niet werkt.
Verpakken & Klimaat
Bart Ankersmit -Senior onderzoeker Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed
Wat beschermen we? Waartegen beschermen we? Hoe doen we dat en wat kost het? In de praktijk van het verpakken is maatwerk altijd nodig. Elke papiersoort gedraagt zich anders bij vocht en in een eigen tempo. Een goede verpakking biedt bescherming tegen de invloeden van buiten af en kan zo ontworpen worden dat het object behouden blijft zonder dat daarvoor de ruimte streng geklimatiseerd wordt.
Een luchtdichte verpakking reduceert de uitwisseling van vocht tussen het object en de lucht in zijn directe omgeving. Een klein intern luchtvolume zorgt ervoor dat mogelijke vochtfluctuaties zeer makkelijk en snel worden gebufferd. De uitkomst van wetenschappelijke experimenten met verschillende typen boeken in verschillende RH-omstandigheden geeft richting aan hoe om te gaan met het object en een mogelijke verpakking. Voor kwetsbare hygroscopische objecten is de aanbeveling een luchtdichte doos met een klein intern volume.
Workshops
Het middagprogramma bestond uit 4 verschillende workshops. De deelnemers konden kennis maken met verschillende materialen die bij verpakken gebruikt worden en oplossingen voor de toepassingen. De foto's geven daar een beeldverslag van.
Foto's: Jacqueline van der Kort, Beeldstudio KB nationale bibliotheek
